პოლიტიკოსი ერთდროულად არის ინდივიდი, სოციალური როლის შემსრულებელი, ძალაუფლების მატარებელი და საზოგადოების მოლოდინების ობიექტი. მას მუდმივად უწევს მოძრაობა ორ სივრცეს შორის: ერთ მხარეს დგას მისი პირადი „მე“ — განცდები, ღირებულებები, ეჭვები და შიშები; მეორე მხარეს კი პოლიტიკური როლი, რომელსაც საზოგადოება, პარტია, სახელმწიფო და გარემო აკისრებს. სწორედ ამ ორ სივრცეს შორის იწყება პოლიტიკოსის შინაგანი დრამა.
პოლიტიკაზე საუბრისას ყურადღება უმეტესად ინსტიტუტებზე, არჩევნებზე, ძალაუფლებაზე, პარტიებზე, იდეოლოგიებსა და სახელმწიფოს მართვის ტექნიკურ მხარეებზე გადადის. თუმცა ამ ყველაფრის უკან ყოველთვის დგას ადამიანი — საკუთარი შიშებით, ამბიციებით, ილუზიებით, რწმენებითა და შინაგანი წინააღმდეგობებით.
ამიტომ პოლიტიკის გაგება შეუძლებელია, თუ არ ვცდილობთ გავიგოთ თავად პოლიტიკოსი — არა მხოლოდ როგორც თანამდებობის მატარებელი, არამედ როგორც ადამიანი.
პოლიტიკოსი ერთდროულად არის ინდივიდი, სოციალური როლის შემსრულებელი, ძალაუფლების მატარებელი და საზოგადოების მოლოდინების ობიექტი. მას მუდმივად უწევს მოძრაობა ორ სივრცეს შორის: ერთ მხარეს დგას მისი პირადი „მე“ — განცდები, ღირებულებები, ეჭვები და შიშები; მეორე მხარეს კი პოლიტიკური როლი, რომელსაც საზოგადოება, პარტია, სახელმწიფო და გარემო აკისრებს.
სწორედ ამ ორ სივრცეს შორის იწყება პოლიტიკოსის შინაგანი დრამა.
საჯარო პოლიტიკაში ადამიანი მუდმივი შეფასების პირობებში ცხოვრობს. მას აკვირდებიან, განიხილავენ, აკრიტიკებენ, ადიდებენ, უქმნიან მოლოდინებს და შემდეგ ამავე მოლოდინებით აფასებენ. იგი თანდათან სწავლობს საკუთარი ემოციებისა და რეაქციების კონტროლს, რადგან პოლიტიკაში სპონტანურად წარმოთქმული ერთი ფრაზაც კი შეიძლება ხანგრძლივი საჯარო განსჯის საგნად იქცეს. დროთა განმავლობაში ასეთი გარემო ადამიანის თვითაღქმაზეც ახდენს გავლენას. პოლიტიკოსი საკუთარ თავს უკვე მხოლოდ საკუთარი თვალით აღარ უყურებს — იგი იწყებს საკუთარი თავის დანახვას საზოგადოების, მედიის, მხარდამჭერებისა და მოწინააღმდეგეების მზერით.
სწორედ ამიტომ პოლიტიკაში ერთ-ერთი ყველაზე რთული ამოცანა საკუთარი თავის შენარჩუნებაა. რაც უფრო დიდია ძალაუფლება და საჯაროობა, მით უფრო რთულდება განსხვავება ნამდვილ პიროვნებასა და იმ როლს შორის, რომელსაც ადამიანი ასრულებს. ზოგჯერ პოლიტიკოსი იმდენად ერწყმის საკუთარ სტატუსს, რომ ვეღარ არჩევს, სად მთავრდება თანამდებობა და სად იწყება თავად ადამიანი.
ადამიანის თვითაღქმა მხოლოდ შინაგანი პროცესი არ არის. იგი ყოველთვის გარემოსთან ურთიერთობაში ყალიბდება — სოციალური როლების, ურთიერთობების, აღიარებისა და მოლოდინების სისტემაში.
ხოსე ორტეგა ი გასეტი ადამიანის სოციალურ ბუნებაზე მსჯელობისას წერს, რომ სოციალურობის პირველ ნიშნად შეიძლება მივიჩნიოთ „ერთმანეთისადმი ანგარიშის გაწევის“ აუცილებლობა და ორმხრივი ურთიერთდამოკიდებულება.[1] ამ მოსაზრებაში მკაფიოდ ჩანს, რომ ადამიანი საკუთარ „მე“-ს სრულად იზოლირებულ და ავტონომიურ რეალობად ვერ ქმნის. იგი სხვებთან თანაარსებობისა და ურთიერთობის პირობებში ყალიბდება.
სოციალური გარემო ადამიანს მხოლოდ ქცევის წესებს არ სთავაზობს. იგი გავლენას ახდენს მის თვითშეფასებაზე, საკუთარი მნიშვნელობის განცდასა და იმაზეც, თუ როგორ ესმის მას თავისი ადგილი საზოგადოებაში. ადამიანი ხშირად საკუთარ თავს სხვების მზერით, შეფასებითა და აღიარებით ხედავს.
ამიტომ პიროვნული იდენტობა მუდმივად ბალანსირებს ინდივიდუალურობასა და სოციალური გარემოს გავლენას შორის — ერთი მხრივ, ადამიანის სურვილს შორის, შეინარჩუნოს საკუთარი უნიკალური „მე“, ხოლო მეორე მხრივ, აუცილებლობას შორის, დარჩეს საზოგადოების ნაწილად.
ამ საკითხს განსაკუთრებული სიღრმით განიხილავდა ჯორჯ ჰერბერტ მიდი. მისი აზრით, „მე“ სოციალური ურთიერთქმედების პროცესში ფორმირდება. ადამიანი საკუთარ თავს სხვების რეაქციების, შეფასებებისა და მოლოდინების საშუალებით ხედავს. მიდი წერს: „მე არის ის, რასაც განვითარება აქვს; ის თავდაპირველად არ არსებობს დაბადებისას, არამედ წარმოიქმნება სოციალური გამოცდილებისა და აქტივობის პროცესში“.[2]
მსგავს იდეას ავითარებს ჩარლზ ჰორტონ კული თავისი ცნობილი კონცეფციით — „სარკისებური მე“. კულის მიხედვით, ადამიანი საკუთარ თავს თითქოს სოციალური სარკის საშუალებით აღიქვამს: წარმოიდგენს, როგორ ხედავენ სხვები, როგორ აფასებენ და შემდეგ ამ წარმოდგენების საფუძველზე აყალიბებს საკუთარ თვითაღქმას.[3]
თანამედროვე სოციალური მედია ამ „სოციალურ სარკეს“ კიდევ უფრო დიდ მნიშვნელობას ანიჭებს. დღეს „მე“ ხშირად რეაქციების, მოწონებების, კომენტარებისა და საჯარო აღქმის პროდუქტად იქცევა. ადამიანი ცხოვრობს არა მხოლოდ საკუთარი თავით, არამედ საკუთარი სოციალური გამოსახულებითაც.
პოლიტიკოსისთვის ეს პროცესი განსაკუთრებით ინტენსიურია. როდესაც ადამიანი წლების განმავლობაში ცხოვრობს გარემოში, სადაც მისი პასუხისმგებლობა, ურთიერთობები, ყოველდღიურობა და საზოგადოებრივი აღქმა კონკრეტულ თანამდებობასთან არის დაკავშირებული, თანამდებობა თანდათან მხოლოდ ფუნქცია აღარ არის — იგი მისი იდენტობის ნაწილად იქცევა.
ადამიანი საკუთარ თავს უკვე არა უბრალოდ პიროვნებად, არამედ თავმჯდომარედ, მინისტრად, დირექტორად ან სხვა სტატუსის მატარებლად აღიქვამს — ადამიანად, რომელსაც გავლენა აქვს, რომლის სიტყვას ისმენენ და რომლის გადაწყვეტილებებს შედეგები მოჰყვება.
ეს პროცესი უმეტესად შეუმჩნევლად მიმდინარეობს. საჯარო ყურადღება, გადაწყვეტილებების მიღება, ფორმალური თუ არაფორმალური პატივისცემა და ადამიანების განსაკუთრებული დამოკიდებულება ქმნის ფსიქოლოგიურ გარემოს, სადაც ადამიანი თანდათან საკუთარ როლს ერწყმის.
ირვინგ გოფმანი ამ ურთიერთობას დრამატურგიული მიდგომით აღწერს. მისი აზრით, ადამიანები სხვადასხვა სოციალურ სივრცეში სხვადასხვა როლს ასრულებენ, ხოლო „პერფორმანსი“ არის აქტივობა, რომლის მეშვეობითაც ინდივიდი სხვების წინაშე გარკვეულ შთაბეჭდილებას ქმნის. გოფმანი იმ მდგომარეობაზეც საუბრობს, როდესაც შემსრულებელი საბოლოოდ შეიძლება თავადაც დარწმუნდეს საკუთარ როლში.[4]
აქ ჩნდება მთავარი კითხვა: სად მთავრდება სოციალური როლი და სად იწყება ადამიანი?
პოლიტიკოსის შინაგანი სამყარო განსაკუთრებით რთულდება ძალაუფლების პირობებში. ძალაუფლება ადამიანს მხოლოდ მოქმედების შესაძლებლობას არ აძლევს — იგი მის გარშემო არსებულ რეალობასაც ცვლის.
იცვლება ადამიანების დამოკიდებულება, საუბრის ფორმა, სიმართლის თქმის ხარისხი და ურთიერთობების ბუნება. პოლიტიკოსის გარშემო შეიძლება თანდათან შეიქმნას ისეთი გარემო, სადაც ადამიანები ამბობენ არა იმას, რასაც სინამდვილეში ფიქრობენ, არამედ იმას, რისი მოსმენაც, მათი აზრით, ძალაუფლების მქონე ადამიანს სურს.
შედეგად, პოლიტიკოსი შეიძლება აღმოჩნდეს სამყაროში, სადაც რეალობასთან უშუალო კავშირის შენარჩუნება სულ უფრო რთულდება. იზრდება საფრთხე, რომ მან საზოგადოება დაინახოს არა ისეთი, როგორიც სინამდვილეშია, არამედ ისეთი, როგორადაც მას გარემოცვა წარმოუდგენს.
ამავე დროს, პოლიტიკოსს გადაწყვეტილებების მიღება თითქმის არასდროს უწევს იდეალურ პირობებში. ხშირად არჩევანი კეთდება არა კარგსა და ცუდს, არამედ ცუდსა და ნაკლებად ცუდს შორის. ამიტომ პოლიტიკა მხოლოდ იდეალების სივრცე ვერ იქნება — იგი პასუხისმგებლობის სივრცეცაა.
პოლიტიკოსი მუდმივად დგას რეალობის, დროის, ძალთა ბალანსისა და ისტორიული გარემოს ზეწოლის ქვეშ. პოლიტიკური გადაწყვეტილება ხშირად აბსოლუტური სიმართლის განხორციელება კი არა, შესაძლებლის არჩევაა. სწორედ ამ არჩევანში ვლინდება ადამიანის არა მხოლოდ პოლიტიკური უნარი, არამედ მისი შინაგანი სიმტკიცე და პასუხისმგებლობაც.
პოლიტიკოსის ტრაგიზმი მხოლოდ ძალაუფლების ცდუნებაში არ მდგომარეობს. იგი იმაშიც გამოიხატება, რომ პოლიტიკაში ადამიანი იშვიათად ეკუთვნის მთლიანად საკუთარ თავს. მისი დრო, სიტყვები, შეცდომები, გამარჯვებები და ხშირად პირადი ცხოვრებაც საჯარო სივრცის ნაწილი ხდება.
ამიტომ პოლიტიკოსისთვის ერთ-ერთი ურთულესი ამოცანა არა მხოლოდ სახელმწიფოს ან ინსტიტუტის მართვა, არამედ საკუთარი შინაგანი ბალანსისა და რეალობასთან კავშირის შენარჩუნებაა.
რა რჩება თანამდებობის შემდეგ?
ადამიანი შეიძლება იმდენად მიეჩვიოს საკუთარ ფუნქციას, სტატუსსა და გავლენას, რომ პოლიტიკური ან სამსახურებრივი როლი მისი თვითიდენტიფიკაციის მთავარ საფუძვლად იქცეს. ასეთ შემთხვევაში თანამდებობის დასრულება მხოლოდ სამუშაო ადგილის შეცვლა აღარ არის — იგი შინაგან სიცარიელედ აღიქმება.
თუმცა არსებობს მეორე შესაძლებლობაც: ზოგჯერ სწორედ თანამდებობის დასრულების შემდეგ იწყებს ადამიანი საკუთარი თავის ხელახლა აღმოჩენას — უკვე სტატუსის, პროტოკოლისა და ინსტიტუციური ძალაუფლების გარეშე.
აქ იკვეთება ყველაზე მნიშვნელოვანი განსხვავება: ადამიანს, რომელიც მხოლოდ თანამდებობით ცხოვრობდა, თანამდებობის შემდეგ ძირითადად წარსული რჩება; ხოლო ადამიანს, რომელსაც თანამდებობის მიღმაც ჰქონდა შინაგანი სამყარო, იდეები და თვითმყოფადობა, წასვლის შემდეგაც რჩება მომავალი.
საბოლოოდ, პოლიტიკოსის, როგორც ადამიანის, გაგება საშუალებას გვაძლევს, პოლიტიკა მხოლოდ ცივი ინსტიტუციური პროცესების ერთობლიობად არ აღვიქვათ. პოლიტიკა ადამიანური მდგომარეობაცაა — თავისი სისუსტეებით, ამბიციებით, რწმენებით, შეცდომებითა და მუდმივი შინაგანი ბრძოლით.
სანამ პოლიტიკას შევაფასებთ, ალბათ საჭიროა, გავიგოთ ის ადამიანიც, რომელიც პოლიტიკის შიგნით ცხოვრობს. თუმცა არანაკლებ მნიშვნელოვანია, თავად პოლიტიკოსმაც მუდმივად დაუსვას საკუთარ თავს კითხვა: თანამდებობისა და საჯარო როლის მიღმა ვინ ვარ მე?
ამ კითხვაზე გულწრფელი პასუხი შესაძლოა ძალაუფლებასთან ურთიერთობის ყველაზე მნიშვნელოვანი გამოცდა იყოს.
წყაროები
[1] ხოსე ორტეგა ი გასეტი, ადამიანი და ხალხი, ესპანურიდან თარგმნა ზურაბ წიქარიძემ, რედაქტორები: რევაზ მირიანაშვილი და ნინო ფიფია (თბილისი: გამომცემლობა „საქართველოს მაცნე“, 2016), გვ. 97.
[2] George Herbert Mead, Mind, Self, and Society from the Standpoint of a Social Behaviorist, ed. Charles W. Morris (Chicago: University of Chicago Press, 1934), p. 135. თარგმანი ინგლისურიდან — ავტორის.
[3] Charles Horton Cooley, Human Nature and the Social Order (New York: Charles Scribner’s Sons, 1902), chap. V, pp. 151–153.
[4] Erving Goffman, The Presentation of Self in Everyday Life (Garden City, NY: Doubleday Anchor Books, 1959), pp. 17, 22.